1. Tổng quan về hang Co Phương

1.1 Hang Co Phương ở đâu?

Hang Co Phương nằm dưới chân dãy núi Pố Há, thuộc bản Sại, xã Phú Lệ, tỉnh Thanh Hóa. Vị trí hang cách trung tâm huyện Quan Hóa khoảng 24 km, trong khu vực có địa hình núi đá vôi xen kẽ rừng tự nhiên, đặc trưng cho cảnh quan miền Tây Thanh Hóa.

Hang có diện tích khoảng 20 m², vòm hang cao khoảng 4 m, được hình thành từ các khối đá lớn xếp chồng tự nhiên. Không gian bên trong tương đối kín, từng được sử dụng làm nơi trú ẩn trong thời kỳ chiến tranh. Hiện nay, tuyến đường dẫn đến hang đã được bê tông hóa và có biển chỉ dẫn, thuận tiện cho việc tiếp cận bằng cả ô tô và xe máy.

Hang Co Phương nằm tại xã Phú Lệ, Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)

Khu vực xung quanh hang Co Phương vẫn giữ được cảnh quan núi rừng tương đối nguyên sơ, với địa hình dốc và các tuyến đường uốn lượn đặc trưng của vùng cao. Đây là điểm đến phù hợp cho du khách quan tâm đến di tích gắn với lịch sử và cảnh quan tự nhiên.

1.2 Nguồn gốc tên gọi "Hang Co Phương"

Theo cách gọi trong tiếng Thái của người địa phương, “Co Phương” có nghĩa là “hang Cây Khế”, xuất phát từ việc trước đây khu vực sườn núi quanh hang từng có nhiều cây khế mọc tự nhiên. Những cây này vừa tạo bóng mát, vừa là dấu hiệu nhận biết vị trí hang trong sinh hoạt cộng đồng.

Tên gọi hang Co Phương, đôi khi được đọc là Co Phường, đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ. Cách đặt tên mộc mạc phản ánh mối quan hệ gần gũi giữa con người và thiên nhiên, đồng thời thể hiện nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng cư dân sinh sống tại khu vực Quan Hóa.

2. Giá trị lịch sử và sự kiện bi hùng ngày 2/4/1953

2.1 Hang Co Phương và vai trò trong kháng chiến

Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, hang Co Phương giữ vai trò quan trọng trên tuyến vận tải chiến lược 15A. Tuyến đường này kết nối hậu phương Thanh Hóa với các chiến trường Tây Bắc và Thượng Lào, phục vụ cho nhiều chiến dịch lớn, trong đó có Chiến dịch Thượng Lào và Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Vỏ bom được lưu giữ tại di tích. (Nguồn: Sưu tầm)

Nhờ vị trí nằm sát trục giao thông huyết mạch, hang Co Phương được sử dụng làm nơi cất giữ lương thực, vũ khí và là điểm nghỉ chân cho bộ đội, thanh niên xung phong và lực lượng dân công hỏa tuyến. Hoạt động vận chuyển diễn ra liên tục trong điều kiện địa hình hiểm trở và sự đánh phá của không quân địch, khiến khu vực này trở thành một điểm trọng yếu trong hệ thống hậu cần thời chiến.

Sự hiện diện của hang Co Phương trong mạng lưới vận tải không chỉ có ý nghĩa về mặt quân sự mà còn phản ánh tinh thần kiên cường, ý chí vượt khó của quân và dân Thanh Hóa trong giai đoạn kháng chiến.

2.2 Câu chuyện xúc động của 11 dân công hỏa tuyến

Vào chiều ngày 2/4/1953, trong một đợt đánh phá của không quân Pháp nhằm vào tuyến đường 15A, khu vực bản Sại đã bị ném bom. Khoảng 15 giờ cùng ngày, ba quả bom rơi xuống khu vực gần hang Co Phương, khiến cửa hang bị sập hoàn toàn bởi các khối đá lớn.

Thời điểm đó, trong hang có 13 dân công hỏa tuyến đến từ xã Thiệu Nguyên, huyện Thiệu Hóa đang dừng chân nghỉ ngơi. Chỉ có một người kịp rời khỏi hang trước khi bom nổ, những người còn lại bị mắc kẹt bên trong.

Bà Lê Thị Ngọt là người duy nhất sống sót trong sự kiện ngày 2/4. (Nguồn: Sưu tầm)

Trong những ngày sau đó, lực lượng bộ đội và nhân dân địa phương đã tổ chức đào bới, cứu hộ. Tuy nhiên, do khối đá lớn và địa hình phức tạp, việc tiếp cận gặp nhiều khó khăn, chỉ có thể mở một khe nhỏ để tiếp tế trong thời gian ngắn. Khi không còn nhận được tín hiệu từ bên trong, công tác cứu hộ buộc phải dừng lại. Sự kiện này đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử địa phương và trở thành minh chứng cho sự hy sinh của lực lượng dân công hỏa tuyến trong kháng chiến.

2.3 Hang Co Phương được công nhận di tích quốc gia

Nhằm tưởng niệm những người đã hy sinh, năm 1999, nhà bia tưởng niệm đầu tiên được xây dựng tại khu vực hang Co Phương. Đến ngày 20/7/2012, UBND tỉnh Thanh Hóa ban hành quyết định công nhận hang Co Phương là Di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh.

Năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức xếp hạng hang Co Phương là Di tích lịch sử quốc gia. Sau khi được xếp hạng, khu di tích tiếp tục được đầu tư tôn tạo với các hạng mục như nhà bia, khuôn viên hành lễ, đường nội bộ và sân tưởng niệm.

Hiện nay, hang Co Phương là điểm đến trong các hoạt động giáo dục truyền thống, tri ân lịch sử, thu hút cán bộ, chiến sĩ, học sinh, sinh viên và du khách đến dâng hương, tìm hiểu về giai đoạn kháng chiến tại khu vực miền Tây Thanh Hóa.

3. Trải nghiệm tham quan và giáo dục truyền thống tại Hang Co Phương

3.1 Không gian tưởng niệm

Khu di tích hang Co Phương được quy hoạch thành không gian tưởng niệm trang nghiêm, bao gồm nhà bia, khu hành lễ, sân vườn và cột cờ. Tổng thể kiến trúc được bố trí hài hòa với địa hình núi rừng, kết hợp giữa yếu tố lịch sử và cảnh quan tự nhiên.

Bia đá tưởng niệm 11 dân công hỏa tuyến. (Nguồn: Sưu tầm)

Nhà bia tưởng niệm được xây dựng với quy mô phù hợp, khắc đầy đủ danh tính và quê quán của 11 liệt sĩ dân công hỏa tuyến đã hy sinh tại đây. Các hạng mục phụ trợ như sân hành lễ, lối đi, bãi đỗ xe và hệ thống biển chỉ dẫn được bố trí rõ ràng, phục vụ nhu cầu tham quan và dâng hương của người dân và du khách.

Không gian xung quanh hang vẫn giữ được đặc trưng tự nhiên của núi đá vôi và rừng cây, tạo sự tĩnh lặng cần thiết cho hoạt động tưởng niệm. Sự kết hợp giữa cảnh quan và công trình ghi dấu lịch sử góp phần làm nổi bật giá trị của di tích trong tổng thể khu vực.

3.2 Hoạt động giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ

Hang Co Phương là địa điểm thường xuyên được lựa chọn cho các hoạt động giáo dục truyền thống và tri ân lịch sử. Vào các dịp kỷ niệm, đặc biệt là ngày 27/7, nhiều đoàn thể, tổ chức và người dân đến dâng hương, tham gia các hoạt động tưởng niệm theo nghi thức trang trọng.

Nội dung về hang Co Phương đã được lồng ghép trong chương trình giáo dục lịch sử địa phương của một số trường học. Các hoạt động như tham quan thực tế, kể chuyện lịch sử, tọa đàm và trưng bày tư liệu giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về vai trò của lực lượng dân công hỏa tuyến và những hy sinh trong kháng chiến.

Lễ tưởng niệm các liệt sỹ hi sinh tại hang Co Phương được tổ chức vào ngày 2/4. (Nguồn: Sưu tầm)

Bên cạnh đó, các đơn vị lực lượng vũ trang cũng tổ chức sinh hoạt truyền thống tại di tích, coi đây là không gian giáo dục về lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm và ý chí cống hiến. Thông qua các hoạt động này, hang Co Phương không chỉ là điểm tham quan mà còn là địa chỉ có giá trị lâu dài trong việc bồi dưỡng nhận thức lịch sử cho các thế hệ.

4. Hướng dẫn di chuyển đến hang Co Phương

4.1 Từ Hà Nội đến hang Co Phương

Từ Hà Nội, du khách có thể lựa chọn di chuyển bằng ô tô cá nhân hoặc xe khách để đến hang Co Phương.

Với ô tô cá nhân, lộ trình phổ biến là đi theo Quốc lộ 1A đến trung tâm Thanh Hóa, sau đó tiếp tục theo Quốc lộ 15A. Sau đó, di chuyển theo đường liên xã vào bản Sại, xã Phú Lệ, nơi hang Co Phương tọa lạc. Tổng thời gian di chuyển trung bình khoảng 7-8 giờ, tùy điều kiện giao thông.

Nếu sử dụng xe khách, du khách có thể bắt xe từ bến Nước Ngầm hoặc Giáp Bát đi trung tâm Thanh Hóa. Sau khi đến Thanh Hóa, tiếp tục di chuyển bằng xe khách tuyến Thanh Hóa - Quan Hóa hoặc thuê taxi, xe ôm để đến trung tâm huyện. Chặng đường từ huyện Quan Hóa vào hang Co Phương mất khoảng 45-60 phút, tùy phương tiện.

Tại Quan Hóa, dịch vụ thuê xe máy khá thuận tiện, phù hợp với những du khách muốn chủ động tham quan. Tuyến đường vào hang có nhiều đoạn dốc và cua, do đó cần chú ý an toàn khi di chuyển.

4.2 Từ TP.HCM đến hang Co Phương

Với điểm xuất phát từ TP.HCM, phương án thuận tiện nhất là di chuyển bằng đường hàng không. Du khách có thể lựa chọn bay đến sân bay Thọ Xuân (Thanh Hóa) hoặc sân bay Nội Bài (Hà Nội), thời gian bay trung bình từ 1.5-2 giờ.

Nếu hạ cánh tại sân bay Thọ Xuân, du khách di chuyển về trung tâm Thanh Hóa bằng taxi hoặc xe dịch vụ, sau đó tiếp tục theo lộ trình đường bộ đến huyện Quan Hóa và hang Co Phương như hướng dẫn ở trên. Trường hợp bay đến sân bay Nội Bài, có thể di chuyển bằng xe khách hoặc ô tô cá nhân về Thanh Hóa trước khi tiếp tục hành trình.

Với lịch trình khoảng 3 ngày, du khách có thể sắp xếp ngày đầu di chuyển và nghỉ đêm tại trung tâm Thanh Hóa, ngày thứ hai tham quan hang Co Phương và lưu trú tại Quan Hóa, ngày cuối kết hợp tham quan các điểm lân cận trước khi trở về. Cách bố trí này giúp tối ưu thời gian di chuyển và trải nghiệm.

Nếu có thêm thời gian, du khách có thể kéo dài chuyến đi bằng cách di chuyển về thành phố Sầm Sơn và ghé Công viên nước Sầm Sơn. Với nhiều trò chơi dưới nước hiện đại cùng không gian vui chơi phù hợp cho cả gia đình và nhóm bạn, đây là điểm đến lý tưởng để thư giãn, giải nhiệt sau hành trình khám phá thiên nhiên và mang đến trải nghiệm đa dạng hơn cho chuyến du lịch Thanh Hóa.

👉 ĐẶT VÉ CÔNG VIÊN NƯỚC SẦM SƠN TẠI ĐÂY

5. Tips tham quan và kinh nghiệm ý nghĩa

5.1 Lưu ý khi tham quan hang Co Phương

Khi tham quan hang Co Phương, du khách nên chuẩn bị trang phục lịch sự, kín đáo nhằm thể hiện sự tôn trọng đối với không gian tưởng niệm và các giá trị lịch sử của di tích. Việc lựa chọn giày thể thao hoặc dép có quai hậu sẽ giúp di chuyển an toàn hơn trên địa hình đồi núi và các lối đi quanh hang.

Trong quá trình dâng hương, nên giữ thái độ trang nghiêm, nói chuyện nhỏ nhẹ và tuân thủ hướng dẫn tại khu vực hành lễ. Lễ vật có thể chuẩn bị đơn giản theo phong tục địa phương như hương, hoa, bánh trái. Việc hạn chế quay phim, chụp ảnh tại các khu vực nhạy cảm góp phần bảo vệ sự tôn nghiêm của di tích.

Hang Co Phương là địa điểm gắn với sự hy sinh của các liệt sĩ dân công hỏa tuyến, do đó mỗi hành vi ứng xử phù hợp không chỉ thể hiện ý thức cá nhân mà còn góp phần gìn giữ giá trị lịch sử cho cộng đồng và các thế hệ sau.

5.2 Kết hợp tham quan các điểm đến lân cận

Từ hang Co Phương, du khách có thể kết hợp tham quan một số điểm đến lân cận để mở rộng trải nghiệm. Khu vực Quan Hóa có nhiều hang động tự nhiên và bản làng của người Thái, người Mường, phù hợp cho các hoạt động tìm hiểu văn hóa bản địa, thưởng thức ẩm thực truyền thống và trải nghiệm lưu trú homestay.

Ngoài ra, một số điểm đến mang giá trị lịch sử - văn hóa trong khu vực như đền thờ Thượng tướng Khằm Ban, hang Lũng Mu và chùa Ông, động Bà cũng có thể được đưa vào lịch trình tham quan ngắn ngày. Nếu đến đúng thời điểm, du khách có cơ hội tìm hiểu các sinh hoạt lễ hội truyền thống gắn với không gian văn hóa Mường Ca Da.

Tượng Phật đạt kỷ lục thế giới được xây dựng tại dự án Huyền tích Am Tiên. (Nguồn: Sưu tầm)

Trong phạm vi rộng hơn, du khách có thể cân nhắc kết nối hành trình về khu vực núi Nưa - Am Tiên. Hiện nay, tỉnh Thanh Hóa đang triển khai định hướng phát triển dự án Huyền Tích Am Tiên, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - tâm linh. Dự án với nhiều công trình đạt kỷ lục sẽ hứa hẹn đem lại làn gió mới cho du lịch Thanh Hóa nói chung.

Hang Co Phương không chỉ là Di tích lịch sử quốc gia mà còn là "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống, nơi lưu giữ ký ức về 11 liệt sĩ dân công hỏa tuyến. Hành trình về đây là dịp để mỗi người bày tỏ lòng tri ân với những người đã hy sinh và tiếp nối ngọn lửa yêu nước cho thế hệ tương lai.