1. Tổng quan về dân ca dân vũ Đông Anh
1.1. Dân ca dân vũ Đông Anh ở đâu?
Dân ca dân vũ Đông Anh bắt nguồn từ làng Viên Khê, thuộc phường Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Trước đây, vùng đất này thuộc xã Đông Anh, huyện Đông Sơn, là nơi lưu giữ và phát triển loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo của cư dân vùng đồng bằng sông Mã. Người dân địa phương còn gọi loại hình này là Ngũ trò Viên Khê, gắn với những trò diễn có sự kết hợp giữa lời ca, điệu múa và các hoạt động trình diễn truyền thống.
Điểm đặc biệt của di sản nằm ở sự gần gũi với đời sống người dân. Từ những động tác mô phỏng công việc đồng áng đến các tích trò mang màu sắc lịch sử, tín ngưỡng và huyền thoại, mỗi tiết mục đều phản ánh cách người xưa quan sát thế giới và gửi gắm ước vọng về cuộc sống ấm no. Nếu có dịp khám phá văn hóa Thanh Hóa, bạn có thể tìm hiểu loại hình nghệ thuật này để hiểu thêm về phong tục, tập quán và đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Dân ca dân vũ Đông Anh là loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo, gắn liền với đời sống văn hóa của người dân Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)
1.2. Nguồn gốc và lịch sử hình thành
Nguồn gốc của dân ca dân vũ Đông Anh được lưu truyền qua nhiều câu chuyện dân gian. Một truyền thuyết cho rằng loại hình nghệ thuật này xuất hiện từ thời Bắc thuộc, gắn với nhân vật Cả Lãng Đại vương, con trai thủ lĩnh Lê Ngọc. Theo câu chuyện được lưu truyền, ông có công truyền dạy những điệu hát múa cho người dân, từ đó hình thành nền tảng cho các trò diễn tại làng Viên Khê.
Một cách lý giải khác cho rằng hệ thống trò diễn được phát triển vào thời Hậu Lê, gắn với Nguyễn Mộng Tuân, một vị quan có gốc gác tại địa phương. Do chưa có căn cứ xác định chính xác thời điểm ra đời, những câu chuyện này chủ yếu được xem là truyền thuyết phản ánh ký ức văn hóa của cộng đồng. Trải qua nhiều thế hệ, các nghệ nhân tiếp tục truyền dạy, bổ sung và hoàn thiện những bài ca, điệu múa, giúp di sản tồn tại trong đời sống làng quê. Năm 2017, dân ca, dân vũ Đông Anh được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị đặc sắc của loại hình nghệ thuật truyền thống này.
2. Khám phá những nét đặc sắc của dân ca dân vũ Đông Anh
2.1. Múa đèn và những điệu diễn gắn với lao động
Múa đèn là một trong những trò diễn tiêu biểu và nổi tiếng nhất của dân ca dân vũ Đông Anh. Điểm nhấn của tiết mục là hình ảnh người biểu diễn đội đèn trên đầu, vừa di chuyển theo nhịp điệu vừa thực hiện những động tác múa uyển chuyển. Ánh sáng từ những chiếc đèn hòa cùng lời ca và nhịp múa tạo nên khung cảnh đặc sắc, thể hiện sự khéo léo và khả năng phối hợp của người tham gia.
Nội dung múa đèn gắn bó mật thiết với đời sống nông nghiệp, đặc biệt là các công việc trồng lúa và dệt vải. Những bài diễn như vãi mạ, nhổ mạ, đi cấy, kéo sợi, dệt cửi, vá may và đi gặt tái hiện nhịp lao động quen thuộc của người dân xưa. Lời ca mộc mạc, giàu hình ảnh giúp người xem hình dung rõ hơn cuộc sống gắn với ruộng đồng, đồng thời gửi gắm mong ước về mùa màng thuận lợi, gia đình ấm no và cuộc sống bình an.
Điệu múa đèn truyền thống tái hiện sinh động đời sống lao động và nét đẹp văn hóa dân gian xứ Thanh. (Nguồn: Sưu tầm)
2.2. Hệ thống trò diễn dân gian phong phú
Dù thường được gọi là Ngũ trò Viên Khê, hệ thống diễn xướng này đã phát triển thành nhiều trò diễn đa dạng. Trong đó có những tiết mục quen thuộc như trống mõ, trò Ngô, Xiêm Thành, bắt cọp, Tiên Cuội, Hà Lan, trò Thủy, Nữ quan, Tú Huần, trò Thiếp và Ai Lao. Mỗi trò mang màu sắc riêng, có tiết mục thiên về mô phỏng đời sống lao động, có trò khai thác những câu chuyện cổ và cũng có những màn diễn thể hiện yếu tố tín ngưỡng dân gian.
Sức hấp dẫn của loại hình nghệ thuật này nằm ở sự kết hợp giữa lời hát, động tác múa, đạo cụ và cách hóa thân của người biểu diễn. Những nội dung tưởng chừng bình dị lại được thể hiện bằng hình thức sân khấu dân gian giàu tính biểu cảm, tạo nên không khí vừa gần gũi vừa sinh động. Qua từng trò diễn, người xem có thể nhận ra quan niệm sống, sự sáng tạo và tinh thần lạc quan của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng sông Mã.
2.3. Không gian biểu diễn và lễ hội truyền thống
Các trò diễn thường gắn với không gian sinh hoạt văn hóa của làng quê, đặc biệt là những dịp lễ hội truyền thống. Trong đó, lễ hội Nghè Sâm được xem là dịp quan trọng để cộng đồng tái hiện và gìn giữ các trò diễn dân gian. Theo lệ truyền thống được lưu truyền tại địa phương, lễ hội được tổ chức ba năm một lần vào các năm Thìn, Tuất, Sửu và Mùi. Đây là dịp người dân tưởng nhớ tiền nhân, thực hành nghi thức tín ngưỡng và cùng nhau tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng.
Khi những làn điệu cất lên, người biểu diễn không chỉ thể hiện kỹ năng nghệ thuật mà còn tiếp nối ký ức của làng qua nhiều thế hệ. Các nghệ nhân giữ vai trò quan trọng trong việc truyền dạy lời ca, động tác và ý nghĩa của từng tích trò cho lớp trẻ. Ngày nay, những tiết mục này còn được giới thiệu trong các chương trình văn hóa, liên hoan nghệ thuật quần chúng và hoạt động quảng bá di sản, giúp loại hình nghệ thuật truyền thống tiếp cận đông đảo công chúng hơn.
3. Giá trị văn hóa của dân ca dân vũ Đông Anh
Dân ca dân vũ Đông Anh không chỉ là hình thức giải trí dân gian mà còn phản ánh sinh động đời sống vật chất và tinh thần của người dân xứ Thanh. Thông qua những lời ca về mùa màng, các động tác mô phỏng lao động và những tích trò gắn với tín ngưỡng, di sản lưu giữ ký ức về một xã hội nông nghiệp truyền thống. Các tiết mục cũng thể hiện ước vọng cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình yên vui và cộng đồng thịnh vượng.
Bên cạnh đó, nghệ thuật diễn xướng còn góp phần củng cố sự gắn kết giữa các thành viên trong làng. Quá trình chuẩn bị, tập luyện và biểu diễn đòi hỏi sự phối hợp của nhiều người, từ nghệ nhân hướng dẫn đến những người trực tiếp tham gia các vai diễn. Việc tiếp tục bảo tồn loại hình nghệ thuật này có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục thế hệ trẻ về cội nguồn, đồng thời tạo thêm sản phẩm văn hóa đặc sắc cho du lịch Thanh Hóa. Khi được giới thiệu đúng cách, di sản không chỉ hiện diện trong ký ức cộng đồng mà còn có cơ hội tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.
Dân ca dân vũ Đông Anh được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. (Nguồn: Sưu tầm)
4. Kinh nghiệm tìm hiểu di sản khi du lịch Thanh Hóa
Nếu muốn tìm hiểu dân ca dân vũ Đông Anh, bạn có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu thông tin về làng Viên Khê và các chương trình văn hóa được tổ chức tại địa phương. Do đây là loại hình nghệ thuật gắn với sinh hoạt cộng đồng và lễ hội truyền thống, không phải thời điểm nào du khách cũng có thể xem biểu diễn trực tiếp. Vì vậy, bạn nên liên hệ hoặc cập nhật thông tin từ các đơn vị văn hóa địa phương trước chuyến đi để chủ động sắp xếp lịch trình.
Ngoài ra, bạn có thể kết hợp hành trình tìm hiểu di sản với các địa danh văn hóa, lịch sử nổi tiếng của Thanh Hóa như Thành Nhà Hồ và Khu di tích Lam Kinh. Thành Nhà Hồ gây ấn tượng với kiến trúc thành đá độc đáo, trong khi Lam Kinh gắn với lịch sử triều Hậu Lê và nhiều công trình cổ kính. Việc kết hợp các điểm đến giúp chuyến đi thêm phong phú, đồng thời mang đến góc nhìn đa dạng về lịch sử, kiến trúc và đời sống văn hóa của vùng đất xứ Thanh.
Trong tương lai, khi Huyền Tích Am Tiên hoàn thiện và chính thức đón khách, du khách có thể bổ sung điểm đến này vào hành trình khám phá văn hóa, lịch sử xứ Thanh. Quần thể được định hướng phát triển thành không gian du lịch tâm linh kết hợp sinh thái, với các hạng mục nổi bật như tôn tượng Phật Đại Nhật Như Lai và Làng Huyền Tích gồm năm ngôi làng chủ đề. Khi các công trình đi vào hoạt động, nơi đây hứa hẹn mang đến thêm trải nghiệm tìm hiểu văn hóa tín ngưỡng, đồng thời tạo điều kiện để du khách kết hợp khám phá dân ca dân vũ Đông Anh với những điểm đến giàu giá trị lịch sử và văn hóa khác của Thanh Hóa.
Hình ảnh phối cảnh Huyền Tích Am Tiên. (Nguồn: Sưu tầm)
Với lời ca mộc mạc, điệu múa sinh động và hệ thống trò diễn phong phú, dân ca dân vũ Đông Anh là di sản văn hóa đặc sắc phản ánh đời sống và tâm hồn của người dân Thanh Hóa qua nhiều thế hệ. Không chỉ lưu giữ ký ức về nền văn minh nông nghiệp, loại hình nghệ thuật này còn góp phần gắn kết cộng đồng và làm giàu thêm bản sắc văn hóa địa phương. Nếu có dịp khám phá xứ Thanh, bạn hãy tìm hiểu về di sản này để cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp của nghệ thuật dân gian Việt Nam và những giá trị truyền thống vẫn đang được gìn giữ hôm nay.
