1. Giới thiệu tổng quan về đèo Tam Điệp Ninh Bình
Đèo Tam Điệp Ninh Bình như một dải lụa xanh thướt tha, nối kết hai vùng đất và tạo nên cảnh vật độc đáo mà không dễ tìm thấy ở nơi khác. Đèo nằm ở vị trí ranh giới giữa tỉnh Ninh Bình và tỉnh Thanh Hóa, dãy núi Tam Điệp kéo dài suốt hơn 20 km, bề rộng dao động từ 2 km đến 7 km, là điểm kết nối tự nhiên giữa miền Bắc và miền Trung.
Đèo Tam Điệp là một tổ hợp đèo nằm trên núi Tam Điệp, giữ vai trò là ranh giới tự nhiên giữa tỉnh Ninh Bình và tỉnh Thanh Hóa. Về mặt hành chính, khu vực này tọa lạc tại vùng giáp ranh giữa thành phố Tam Điệp (tỉnh Ninh Bình) và thị xã Bỉm Sơn cùng huyện Hà Trung (tỉnh Thanh Hóa). Trong lịch sử, con đường Thiên lý cổ chạy xuyên qua đèo, nhưng ngày nay Quốc lộ 1 đã được nắn thẳng và vượt qua núi Tam Điệp ở Dốc Xây, không còn đi qua con đường đèo cổ.
Do sự phân chia địa giới, trong tổ hợp ba đèo cổ, hiện chỉ còn đèo phía bắc thuộc thành phố Tam Điệp (Ninh Bình), trong khi đèo giữa và đèo phía nam thuộc địa phận thị xã Bỉm Sơn (Thanh Hóa). Địa hình ở đây vừa có núi đá vôi, vừa có đồi đất tạo thành vòng cung đá vôi cuối cùng của dãy Hòa Bình, kéo dài đến sát vùng biển Đông.
Đèo Tam Điệp Ninh Bình giữ vai trò quan trọng trong việc liên kết đồng bằng sông Hồng với đồng bằng sông Mã. Địa thế hiểm trở với ba ngọn lớn liên hoàn đã hình thành ba đèo nối tiếp, từ đó dân gian gọi nơi này là "Đèo Ba Dội", với ý nghĩa ba tầng nối nhau.
Giá trị lịch sử của Đèo Tam Điệp Ninh Bình nổi bật qua dấu ấn phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn trong cuộc kháng chiến chống Thanh năm 1789. Đây là vị trí thủ hiểm được triều Tây Sơn lựa chọn làm điểm phòng thủ quan trọng, gắn liền với những chiến tích của vua Quang Trung và tướng Ngô Thì Nhậm.
Đèo Tam Điệp, nút giao giữa hai tỉnh Ninh Bình và Thanh Hóa. (Nguồn: Sưu tầm)
2. Lịch sử, văn hóa và những giai thoại về đèo Tam Điệp Ninh Bình
2.1. Tên gọi, nguồn gốc và ý nghĩa
Tên gọi Đèo Tam Điệp Ninh Bình mang trong mình những ý nghĩa thấm đẫm lịch sử và văn hóa dân tộc. "Tam Điệp" có nghĩa là "ba tầng" hoặc "ba lớp", nhấn mạnh đặc trưng địa hình với ba ngọn đèo trùng điệp. Người dân quanh vùng vẫn hay gọi với cái tên mộc mạc, gần gũi là "Đèo Ba Dội", chất chứa bao tình cảm gắn bó.
Hình ảnh Đèo Tam Điệp Ninh Bình cũng từng xuất hiện trong những tác phẩm thơ ca xưa, đặc biệt là qua thơ của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, khắc họa nét hùng vĩ của núi rừng nơi đây.
2.2. Vai trò phòng tuyến lịch sử
Đèo Tam Điệp có vai trò phòng tuyến lịch sử vô cùng quan trọng, đặc biệt nổi bật nhất là vào cuối thế kỷ 18 trong cuộc kháng chiến chống quân Thanh xâm lược.
Khi 29 vạn quân Thanh tràn vào nước ta cuối năm 1788, các tướng Tây Sơn là Ngô Thì Nhậm và Ngô Văn Sở đã chủ trương rút lui chiến lược về đây, xây dựng phòng tuyến Tam Điệp - Biện Sơn. Đây chính là giới hạn rút quân cuối cùng, có nhiệm vụ then chốt là ngăn chặn bước tiến của địch và bảo vệ an toàn cho hậu phương. Ngay sau đó, phòng tuyến này đã trở thành nơi tập kết đại quân của vua Quang Trung (từ ngày 15 đến 25 tháng 1 năm 1789) trước khi ông lãnh đạo chiến dịch thần tốc tiến ra Bắc đại phá quân Thanh.
Trước đó, vào thế kỷ 16, chính quyền Lê - Trịnh cũng đã lợi dụng địa thế hiểm trở này để đắp lũy, biến Đèo Tam Điệp thành ranh giới giữa Nam triều và Bắc triều. Các đồn lũy tại đây vẫn tiếp tục được sử dụng dưới thời Nguyễn để kiểm soát con đường Thiên lý huyết mạch Bắc - Nam.
2.3. Di tích và dấu ấn văn hóa qua thời gian
Năm 1842, trong một chuyến tuần du ra Bắc, vua Thiệu Trị, vị vua nhà Nguyễn vốn có tâm hồn lãng mạn, đã xúc động trước cảnh sắc nơi đây và sáng tác bài thơ "Quá Tam Điệp sơn" (Qua núi Tam Điệp) với âm hưởng đầy hào sảng. Hiện nay, nếu men theo con đường Thiên Lý huyền thoại xưa lên đỉnh đèo Ba Dội, du khách sẽ được chiêm ngưỡng nhà bia Ba Dội. Đây là nơi lưu giữ tấm bia đá khắc dòng chữ Hán "Ngự chế thi nhất thủ" cùng toàn văn bài thơ của vị vua này năm xưa.
Những di tích như lũy đất, miếu thờ các chiến sĩ Tây Sơn, các địa danh như "gò Cắm Cờ", "gò Án Thư" vẫn còn lưu giữ đến ngày nay. Đây là dấu tích phòng tuyến xưa và đồng thời cũng là nơi tưởng nhớ công lao của vua Quang Trung cùng các nghĩa sĩ. Đèo Tam Điệp Ninh Bình từng là ranh giới tự nhiên và hành chính của triều Nguyễn, gắn với nhiều truyền thuyết về các trận đánh và những câu chuyện linh thiêng trong dân gian.
Đèo Tam Điệp từng đóng vai trò là phòng tuyến lịch sử trong thời kì chống quân Thanh. (Nguồn: Sưu tầm)
3. Cấu trúc địa lý và cảnh quan đèo Tam Điệp Ninh Bình
3.1. Cấu trúc ba đèo đặc trưng
Đèo Tam Điệp Ninh Bình được ưu ái với địa hình gồm ba ngọn đèo lớn, xếp tầng như ba bậc thang vững chãi giữa núi rừng. Đèo Bắc nằm gần thành phố Tam Điệp với độ cao khoảng 75 đến 80 m, là điểm đầu tiên chào đón du khách từ phía Bắc. Từ vị trí này, du khách dễ dàng quan sát toàn cảnh núi non và đây cũng là nơi dừng chân ưa thích.
Đèo Giữa, với độ cao 110 m, là nơi cao nhất trong ba đèo, tập trung nhiều dấu vết lịch sử và khu rừng nguyên sinh. Khu vực này được xem như "trái tim" của Đèo Tam Điệp Ninh Bình, nơi lưu giữ nhiều câu chuyện hào hùng cùng cảnh sắc thiên nhiên ngoạn mục. Đèo Nam, có độ cao từ 80 đến 90 m, nằm trên địa phận Bỉm Sơn, Thanh Hóa, giữ vai trò quan trọng liên kết các địa phương phía Nam.
3.2. Thiên nhiên núi đá vôi hùng vĩ
Dãy núi đèo Tam Điệp trải dài trên 20 km, xuất hiện nhiều đỉnh núi cao xấp xỉ 200 m, riêng đỉnh cao nhất đạt tới 570 m ở phía Tây Bắc giáp Hòa Bình. Địa hình chủ yếu là đá vôi, tạo nên những khối núi lởm chởm, xen kẽ thung lũng nhỏ và các dòng suối mát lành.
Cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ hiện tại của đèo Tam Điệp đã có nhiều thay đổi so với vẻ hoang vu, hiểm trở khi xưa. Ngày nay, cảnh quan hai bên đường Thiên Lý qua đèo đã bớt đi lau lách, thay vào đó là những vạt đồi núi đẹp đẽ, xanh mướt được canh tác các loại cây như dứa, vải, và nhãn.
Tuy nhiên, vẻ hùng vĩ của đèo vẫn còn đó. Khi lên đến đỉnh đèo, du khách sẽ được đứng giữa một vùng không gian thiên nhiên cao xanh và rộng lớn, và từ đây có thể phóng tầm mắt nhìn xuống hồ Cánh Chim mang vẻ đẹp tĩnh lặng ở phía dưới
Cảnh quan hùng vĩ của đèo Tam Điệp. (Nguồn: Sưu tầm)
4. Giao thông, hạ tầng và trải nghiệm mới tại đèo
4.1. Hệ thống giao thông hiện đại của đèo Tam Điệp Ninh Bình
Năm 2023 là một dấu mốc đáng nhớ với hệ thống giao thông tại Đèo Tam Điệp Ninh Bình khi tuyến cao tốc Bắc – Nam đoạn Mai Sơn – QL45 đi vào hoạt động. Hai hầm xuyên đèo được xây dựng hiện đại, không chỉ giúp rút ngắn thời gian di chuyển mà còn nâng cao mức độ an toàn cho người dân, du khách bất kể ngày đêm.
Quốc lộ 1A vẫn là tuyến đường chính đi dọc qua cả ba ngọn đèo, đóng vai trò trục kết nối Bắc Nam truyền thống. Tuyến đường huyết mạch này vừa thuận tiện cho việc đi lại giữa các tỉnh vừa mang lại cơ hội ngắm nhìn cảnh sắc thiên nhiên tuyệt đẹp cho những ai yêu thích khám phá Đèo Tam Điệp Ninh Bình bằng phương tiện truyền thống.
4.2. Đường đèo cổ và trải nghiệm trekking đèo Tam Điệp Ninh Bình
Những con đường đèo xưa, băng qua rừng của Đèo Tam Điệp Ninh Bình hiện là điểm đến lý tưởng cho người yêu thích bộ môn trekking. Dọc theo các thung lũng còn nguyên sinh, cung đường này uốn lượn qua những đoạn thử thách, mang đến cảm giác chinh phục và khám phá khó quên.
Tuyến trekking được ưa chuộng nhất là đi bộ qua đèo giữa, nơi du khách có thể dừng chân tại các điểm ngắm toàn cảnh đẹp mắt. Đặc biệt, không gian rừng nguyên sinh với bầu không khí trong lành sẽ đem lại sự thư thái cho mọi người khi khám phá nơi này.
4.3. Giao thông liên tỉnh – cách di chuyển đến đèo Tam Điệp Ninh Bình
Từ Hà Nội, việc đến Đèo Tam Điệp Ninh Bình rất thuận tiện nhờ các loại phương tiện như ô tô riêng, xe limousine hoặc xe khách, thời gian di chuyển khoảng 2 giờ với quãng đường dài 100 đến 105 km. Tuyến đường đã được nâng cấp, đảm bảo chất lượng tốt, giúp hành trình của du khách trở nên thoải mái.
Nếu xuất phát từ TP.HCM hoặc các tỉnh thành xa, lựa chọn phù hợp nhất là bay đến sân bay Thọ Xuân (Thanh Hóa) hoặc Nội Bài (Hà Nội), sau đó tiếp tục hành trình về Ninh Bình bằng xe khách, tàu hỏa hoặc các dịch vụ vận chuyển du lịch liên tỉnh. Tại Ninh Bình, du khách có thể sử dụng xe máy, taxi, hoặc trải nghiệm các tour trekking chuyên nghiệp dành riêng cho nhóm thích chinh phục thiên nhiên.
Đường đi tới đèo Tam Điệp nay đã trở nên rất thuận lợi với du khách từ bất kì đâu. (Nguồn: Sưu tầm)
5. Trải nghiệm khám phá, check-in đèo Tam Điệp Ninh Bình
5.1. Tham quan di tích thành cổ, phòng tuyến
Trên đỉnh đèo giữa, những dấu vết thành đất cùng những hào sâu vẫn còn in đậm, gợi nhớ về một thời kỳ lịch sử hào hùng. Đèo Tam Điệp Ninh Bình sở hữu nhiều di tích giá trị, tiêu biểu như miếu thờ chiến sĩ và tấm bia đá thời vua Thiệu Trị. Những di tích này vừa có ý nghĩa về mặt lịch sử, vừa tạo nên không gian linh thiêng giữa thiên nhiên núi rừng.
Khách tham quan có thể tìm hiểu về phòng tuyến Tam Điệp thông qua các bảng thông tin và những dấu tích còn lại. Việc khám phá các di tích giúp du khách hiểu hơn về vai trò lịch sử của Đèo Tam Điệp Ninh Bình, đồng thời cảm nhận được tinh thần kiên định của những người đi trước.
5.2. Ngắm cảnh, chụp ảnh sống ảo
Đèo Tam Điệp Ninh Bình sở hữu những khung cảnh đẹp mắt từ các đỉnh đèo Bắc và Giữa, mở ra tầm nhìn toàn cảnh dãy núi nối tiếp nhau. Khoảnh khắc lý tưởng để chụp hình và tận hưởng không khí nơi đây là sáng sớm khi sương phủ nhẹ trên các đỉnh núi, hoặc lúc hoàng hôn khi ánh nắng vàng dịu trải khắp thung lũng.
Những vị trí chụp ảnh đẹp nhất thường nằm ở khúc cua nhìn xuống thung lũng, đỉnh đèo cao, khu vực miếu thờ cổ và vườn hoa đào tươi thắm bên đường. Du khách nên chuẩn bị máy ảnh, pin sạc đầy đủ để ghi lại trọn vẹn khoảnh khắc tuyệt vời. Đặc biệt, từ Đèo Tam Điệp Ninh Bình, có thể chiêm ngưỡng sự chuyển mình của cảnh vật từ đồng bằng tới núi rừng uốn lượn nối dài.
5.3. Trekking kết hợp khám phá sinh thái
Chuyến trekking nhẹ nhàng dọc đường đèo cũ của Đèo Tam Điệp Ninh Bình mang đến cảm giác mới lạ giữa rừng già xanh mướt. Mùa xuân và mùa hè là thời điểm thuận lợi nhất, khi thảm thực vật xanh mướt và không khí trong lành, mát dịu suốt bốn mùa.
Những điểm dừng chân được ưa chuộng như quán nước giải khát ven đèo với đặc sản địa phương, vườn đào nở rộ vào mùa xuân, cùng các homestay ấm áp phục vụ khách nghỉ qua đêm. Hành trình trekking tại Đèo Tam Điệp Ninh Bình không chỉ giúp rèn luyện thể lực mà còn là dịp để hòa mình vào thiên nhiên, cảm nhận sự yên bình trong nhịp sống hiện đại.
Không thể bỏ lỡ check-in khi ghé thăm phòng tuyến Tam Điệp. (Nguồn: Báo Nhân Dân)
6. Ẩm thực đặc trưng khu vực đèo Tam Điệp Ninh Bình
6.1. Các món ăn phải thử khi đến Tam Điệp
Cơm cháy Ninh Bình là món không thể bỏ lỡ khi ghé thăm Đèo Tam Điệp Ninh Bình. Từng miếng cơm cháy giòn tan, thơm lừng từ gạo tám bản địa, ăn cùng nước sốt dê đậm đà tạo nên hương vị khó quên, đồng thời phản ánh nét đặc trưng của ẩm thực vùng cố đô.
Thịt dê núi ở đây được biến tấu thành nhiều món hấp dẫn như tái, hấp hay nướng, tận dụng nguồn nguyên liệu dê được thả trên núi Tam Điệp nên thịt rất thơm, không có mùi khó chịu. Nem chua Thanh Hóa với vị chua ngọt hài hòa cũng là món đặc sản nổi bật của vùng giáp ranh phía Nam Đèo Tam Điệp Ninh Bình. Các quán ven đèo phục vụ thực khách đa dạng, biển hiệu rõ ràng, tạo cảm giác gần gũi cho cả khách vãng lai và người dân địa phương.
6.2. Quán ăn, nhà hàng gợi ý
Nhà hàng Vũ Bảo Tam Điệp là lựa chọn hàng đầu với đặc sản trứ danh là Gỏi cá nhệch. Ngoài ra, nhà hàng cũng phục vụ các đặc sản Ninh Bình nổi tiếng khác như Dê ủ trấu, lẩu đồng quê (như lẩu lươn) và các loại hải sản tươi sống. Về mức giá, đây là nhà hàng chuyên về đặc sản nên giá sẽ cao hơn mặt bằng chung; du khách có thể tham khảo Gỏi cá nhệch với giá khoảng 650.000 VNĐ hoặc các món lẩu từ khoảng 250.000 VNĐ.
Nếu du khách muốn thưởng thức đặc sản dê, Nhà hàng Thanh Nga Luxury là một lựa chọn đáng cân nhắc. Nhà hàng này chuyên về các món Dê núi (như dê tái chanh, dê áp chảo) và Gà đồi, với lợi thế có trang trại riêng cung cấp nguyên liệu sạch. Mức giá tại đây khá hợp lý, đặc biệt nếu đi theo nhóm, với các set menu (suất ăn theo người) có giá tham khảo chỉ từ 150.000 VNĐ đến 200.000 VNĐ mỗi người.
Trong trường hợp bạn cần một bữa ăn nhanh gọn, tiện lợi trên trục đường chính, Nhà Hàng Cơm Việt nằm ngay trên Quốc lộ 1A (phường Quang Trung, Bỉm Sơn). Quán phục vụ các món cơm Việt truyền thống, phù hợp cho khách đi đường dài và có lợi thế là mở cửa 24/24.
Nhà hàng Vũ Bảo là lựa chọn số 1 cho các thực khách trên chuyến hành trình tới đèo Tam Điệp. (Nguồn: Sưu tầm)
7. Kinh nghiệm tham quan đèo Tam Điệp Ninh Bình 2025
Lựa chọn trang phục phù hợp là yếu tố quan trọng khi đến khám phá Đèo Tam Điệp Ninh Bình. Du khách nên mang theo quần áo thoáng mát, có tác dụng chống nắng và đặc biệt là giày thể thao hoặc giày trekking có độ bám tốt để đảm bảo an toàn. Những món đồ cần thiết khác như nước uống, máy ảnh sẽ giúp chuyến đi được trọn vẹn và ghi lại nhiều khoảnh khắc đáng nhớ.
Việc bảo vệ môi trường và giữ gìn nét văn hóa địa phương rất cần được chú ý. Cần hạn chế xả rác dọc đường, không tác động làm hư hại các di tích, giữ không gian yên tĩnh ở các khu vực linh thiêng. Việc kiểm tra thời tiết trước chuyến đi cũng rất quan trọng, đặc biệt trong mùa mưa khi đường có thể trơn trượt.
An toàn luôn được đặt lên hàng đầu khi tham quan Đèo Tam Điệp Ninh Bình. Nếu chọn phương tiện xe máy, du khách cần kiểm tra kỹ lưỡng phương tiện, làm chủ tốc độ và tuân thủ quy định an toàn giao thông. Cần tránh di chuyển vào các khu vực nguy hiểm, đồng thời tuân thủ quy định bảo tồn di tích để bảo vệ bản thân và giá trị văn hóa lịch sử của địa phương.
8. Gợi ý lịch trình khám phá đèo Tam Điệp Ninh Bình 1 ngày
Buổi sáng, du khách có thể khởi hành từ trung tâm Ninh Bình lúc 7 giờ, đến Đèo Tam Điệp Ninh Bình để tham quan các di tích quan trọng như bia đá Thiệu Trị, các dấu vết thành đất và miếu thờ chiến sĩ Tây Sơn. Chuyến tham quan kéo dài 2 đến 3 tiếng sẽ giúp khách hiểu thêm về lịch sử và văn hóa nơi này.
Đến trưa, từ 12 giờ đến 14 giờ, du khách có thể nghỉ chân tại các quán ăn ven đèo, thưởng thức các món ngon như cơm cháy, thịt dê núi, nem chua Thanh Hóa và nhân tiện giao lưu, tìm hiểu thêm về nét ẩm thực, văn hóa của người dân địa phương.
Buổi chiều, từ 14 giờ đến 17 giờ, dành thời gian trekking nhẹ theo lối đèo cũ, hòa mình vào cảnh sắc thiên nhiên, chụp ảnh tại các điểm có tầm nhìn đẹp. Kết hợp thăm vườn hoa đào, các di tích và phòng tuyến còn lại sẽ làm chuyến đi khám phá Đèo Tam Điệp Ninh Bình trở nên trọn vẹn.
Sau 17 giờ, du khách có thể quay về trung tâm Ninh Bình hoặc chọn lưu trú tại các homestay, khách sạn ở Tam Điệp để tiếp tục hành trình vào ngày tiếp theo. Một lựa chọn cũng rất đáng cân nhắc là ghé thăm Sun World Ha Nam để tận hưởng những trải nghiệm giải trí đa sắc màu vào buổi tối. Đây cũng là thời gian lý tưởng để chia sẻ trải nghiệm với bạn bè và cộng đồng yêu du lịch trên các mạng xã hội.
Trải nghiệm giải trí kết hợp với ánh sáng mãn nhãn tại Quảng trường trống Đọi Tam (Nguồn: Sưu tầm)
Đèo Tam Điệp Ninh Bình hội tụ đầy đủ các yếu tố tạo nên một điểm đến du lịch hoàn hảo: giá trị lịch sử sâu sắc, cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ và trải nghiệm văn hóa đặc sắc. Năm 2025, với hạ tầng giao thông hiện đại và các dịch vụ du lịch ngày càng hoàn thiện, nơi đây đang chờ đón những ai muốn khám phá vẻ đẹp độc đáo của miền Bắc. Đừng bỏ lỡ cơ hội trải nghiệm Đèo Tam Điệp Ninh Bình trong hành trình khám phá miền Bắc và chia sẻ những khoảnh khắc đáng nhớ cùng cộng đồng đam mê du lịch!
