1. Giới thiệu tổng quan về lễ hội đền Nguyễn Công Trứ
Đền Nguyễn Công Trứ nằm tại xã Quang Thiện, tỉnh Ninh Bình, là nơi thờ Nguyễn Công Trứ, người có công khai hoang, chiêu dân, lập nên vùng đất Kim Sơn.
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ là dịp người dân tưởng nhớ vị doanh điền sứ khai hoang lập huyện. (Nguồn: Sưu tầm)
Nguyễn Công Trứ (1778–1858) không chỉ là một văn nhân, quan lại nổi tiếng thời phong kiến, mà còn được biết đến với vai trò “doanh điền sứ” - người chiêu mộ dân lưu vong, khai hoang và hình thành nên huyện Kim Sơn (còn có nơi gọi là “núi vàng”) của Ninh Bình.
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ được tổ chức hằng năm để tưởng nhớ công ơn của ông: công khai hoang, lấn biển, dựng ấp, lập huyện; đồng thời lưu giữ và lan tỏa truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của cộng đồng cư dân Kim Sơn.
Thời gian tổ chức lễ hội thường vào ngày 14 đến 16 tháng 11 âm lịch mỗi năm, đúng dịp giỗ của Nguyễn Công Trứ. Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, tưởng nhớ người khai sáng, mà còn có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống của địa phương, khơi dậy tinh thần đoàn kết cộng đồng, giáo dục lòng biết ơn đối với tiền nhân, là điểm gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại, giữa thế hệ đi trước và thế hệ hôm nay.
2. Khám phá các hoạt động đặc sắc trong lễ hội
2.1. Phần lễ trang nghiêm
Nghi thức chính là dâng hương tưởng nhớ công ơn của Nguyễn Công Trứ - người có công khai hoang, lấn biển, lập ấp, góp phần hình thành vùng đất Kim Sơn.
Nghi thức dâng hương và tế lễ trang trọng tạo nên nét văn hóa hòa hợp hiếm có tại lễ hội đền Nguyễn Công Trứ. (Nguồn: Sưu tầm)
Đặc sắc ở chỗ phần lễ được thực hiện với sự tham gia của đông đảo các làng trong huyện Kim Sơn, và điều rất đáng chú ý là có cả người “lương” (không theo đạo) và người “giáo” (theo đạo), mỗi nhóm giữ những nghi thức riêng, thể hiện sự hòa hợp, đoàn kết trong cộng đồng.
Trong suốt 3 ngày lễ (từ 14 đến 16 tháng 11 âm lịch) người dân thực hiện các nghi thức như tế “Cáo yết”, “Chính kỵ”, “Tạ” theo phong tục truyền thống, tạo nên không khí trang nghiêm, linh thiêng, đầy lòng biết ơn đối với tiền nhân và ông cha.
Phần lễ không chỉ mang ý nghĩa bản sắc tâm linh mà còn giúp cộng đồng ghi nhớ lịch sử, nuôi dưỡng lòng biết ơn, kính trọng người có công xây dựng quê hương.
2.2. Phần hội truyền thống
Phần hội của lễ hội đền Nguyễn Công Trứ đem lại không khí sôi nổi, rộn ràng, kết hợp văn hóa - thể thao - nghệ thuật, phản ánh bản sắc vùng đồng bằng ven biển Kim Sơn.
Một hoạt động nổi bật là đua thuyền trên nhánh Sông Vạc - nét văn hóa đặc trưng của cư dân ven biển, thể hiện mối liên hệ giữa đất, nước và con người nơi khai hoang.
Bên cạnh đó là thi hát Ca trù - một hình thức dân ca truyền thống gắn liền với tên tuổi Nguyễn Công Trứ. Trong đêm hội, nhiều nghệ nhân địa phương biểu diễn ca trù với đàn đáy, cặp phách, thường là các bài do chính Nguyễn Công Trứ sáng tác hoặc lấy cảm hứng từ tinh thần khai hoang, lập ấp.
Đền Nguyễn Công Trứ là nơi du khách có thể tìm hiểu hành trình khai khẩn và di sản để lại của vị danh nhân đất Việt. (Nguồn: Sưu tầm)
Ngoài ra, phần hội còn có các trò chơi, hoạt động dân gian và sinh hoạt cộng đồng: từ trò chơi dân gian, thể thao cho đến các chương trình văn nghệ, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa, đồng thời bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống địa phương.
Nhờ sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi động, lễ hội đền Nguyễn Công Trứ không chỉ là dịp tưởng nhớ quá khứ mà còn là sân chơi văn hóa, tinh thần, thu hút người dân địa phương cũng như du khách thập phương, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa vùng đất Kim Sơn.
3. Trải nghiệm dành cho du khách
3.1. Tham quan di tích đền Nguyễn Công Trứ
Công trình mang lối kiến trúc truyền thống đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ với kết cấu gỗ, mái ngói cổ, sân đền thoáng rộng và hệ thống hoành phi câu đối được gìn giữ cẩn thận.
Đền Nguyễn Công Trứ mang dấu ấn kiến trúc Bắc Bộ cổ kính. (Nguồn: Sưu tầm)
Không gian trong đền được bài trí trang nghiêm nhằm tưởng nhớ Nguyễn Công Trứ, người đã có công chiêu dân khai hoang và lập nên huyện Kim Sơn cũ vào thế kỷ XIX. Khi dạo bước trong khu di tích, du khách có thể quan sát các mảng chạm khắc, khám phá lịch sử vùng đất và hiểu thêm về con người kiệt xuất đã để lại dấu ấn lớn trong văn hóa Ninh Bình.
3.2. Khám phá, tham gia lễ hội
Trong dịp lễ hội đền Nguyễn Công Trứ diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng 11 âm lịch, du khách có nhiều trải nghiệm văn hóa thú vị.
Du khách có thể tham dự hoặc theo dõi nghi thức dâng hương tại đền. Nghi lễ có sự tham gia của nhiều làng trong huyện Kim Sơn, gồm cả cộng đồng người lương và người giáo, tạo nên nét đặc trưng hiếm có về tính đa dạng văn hóa của vùng đất này.
Xem đua thuyền trên sông Vạc là một trải nghiệm nổi bật. Đây là môn thể thao truyền thống của cư dân vùng bãi bồi ven biển, tái hiện tinh thần khai hoang và sức mạnh cộng đồng.
Thưởng thức các tiết mục ca trù do nghệ nhân địa phương biểu diễn. Ca trù là loại hình nghệ thuật gắn bó đặc biệt với danh nhân Nguyễn Công Trứ, người từng sáng tác nhiều bài ca trù nổi tiếng.
Du khách có thể hòa mình vào không khí hội làng, trải nghiệm các trò chơi dân gian, văn nghệ truyền thống, thưởng thức ẩm thực địa phương và cảm nhận đời sống văn hóa phong phú của cư dân Kim Sơn.
Các hoạt động này giúp lễ hội đền Nguyễn Công Trứ không chỉ là sự kiện mang tính tưởng niệm mà còn là dịp để du khách tìm hiểu văn hóa, lịch sử và tinh thần đoàn kết của cộng đồng địa phương.
4. Kết hợp hành trình du lịch quanh Kim Sơn
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ không chỉ mang đến trải nghiệm văn hóa đặc sắc mà còn là điểm khởi đầu lý tưởng cho một hành trình khám phá rộng hơn tại Kim Sơn và các khu vực lân cận của tỉnh Ninh Bình. Du khách có thể kết hợp nhiều điểm đến hấp dẫn sau khi tham dự lễ hội để tạo thành một chuyến đi trọn vẹn.
Ninh Bình là điểm du lịch giàu tài nguyên văn hóa và thiên nhiên, vì vậy du khách có thể dễ dàng nối tiếp hành trình sau lễ hội đền Nguyễn Công Trứ bằng những địa danh nổi tiếng như:
Tràng An: Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới với hệ thống hang động xuyên thủy kỳ vĩ. Du khách có thể ngồi thuyền khám phá núi non, hang đá và những địa điểm lịch sử gắn với cố đô Hoa Lư.
Tam Cốc – Bích Động: Tam Cốc được mệnh danh là "Hạ Long trên cạn" với các dãy núi đá vôi uốn lượn dọc dòng sông Ngô Đồng. Bích Động là ngôi chùa cổ nằm trên sườn núi, nổi tiếng với cảnh quan hài hòa giữa chùa – núi – hang.
Nhà thờ đá Phát Diệm: Nhà thờ đá Phát Diệm thuộc huyện Kim Sơn cũ, là công trình kiến trúc Công giáo độc đáo kết hợp phong cách Á – Âu. Khu quần thể được xây dựng chủ yếu bằng đá và gỗ, mang vẻ uy nghi và thanh tịnh hiếm có.
Khu du lịch sinh thái Thung Nham: Thung Nham nổi tiếng với rừng chim tự nhiên, các hang động đẹp và không gian sinh thái nguyên sơ. Du khách đến đây có thể kết hợp tham quan hang động, đi thuyền và ngắm hàng nghìn cá thể chim vào mùa tụ hội.
Cố đô Hoa Lư: Cố đô Hoa Lư là kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến tập quyền Việt Nam. Khu di tích gồm đền thờ vua Đinh và vua Lê, nằm giữa thung lũng núi đá vôi mang đậm dấu ấn lịch sử hơn 1.000 năm.
Điểm đến “must-try” khi đến Ninh Bình. (Nguồn: Sưu tầm)
Sun World Ha Nam: Du khách sau khi trải nghiệm lễ hội đền Nguyễn Công Trứ có thể di chuyển khoảng 35 đến 45 phút để tới Sun World Ha Nam. Đây là tổ hợp vui chơi giải trí hiện đại với chủ đề múa rối nước cùng nhiều hoạt động hấp dẫn phù hợp cho gia đình và nhóm bạn.
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ là sự kiện văn hóa quan trọng của huyện Kim Sơn và tỉnh Ninh Bình, nơi người dân và du khách cùng tưởng nhớ công lao của vị danh nhân đã khai phá vùng đất trù phú này. Không chỉ mang giá trị lịch sử và tinh thần "uống nước nhớ nguồn", lễ hội còn tạo nên một không gian sinh hoạt cộng đồng giàu bản sắc với nghi lễ trang trọng, hội đua thuyền sôi nổi và các hoạt động nghệ thuật truyền thống như ca trù. Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ vì vậy không chỉ là dịp tri ân công đức tiền nhân mà còn là cơ hội để khám phá vẻ đẹp thiên nhiên và văn hóa đặc sắc của Ninh Bình.
