1. Giới thiệu chung về đền Quán Cháo
Đền Quán Cháo (tên chữ là Chúc Sơn Tiên Từ) nghĩa là Đền Tiên núi Cháo, là một trong những di tích tâm linh đặc biệt của phường Tam Điệp. Nơi đây gắn liền với truyền thuyết Thánh Mẫu Liễu Hạnh hiển linh, hóa thân thành tiên nữ giáng trần để dâng cháo tiếp sức cho nghĩa quân Tây Sơn trước giờ xung trận, góp phần tạo nên chiến thắng Đống Đa lừng danh năm 1789. Sau chiến thắng, để tưởng nhớ công lao của người đã giúp nghĩa quân, vua Quang Trung đã ban sắc lệnh lập miếu thờ Mẫu Liễu Hạnh ngay tại vị trí nghĩa quân từng dừng chân năm ấy. Đến năm Tự Đức thứ 7 (1854), Tuần phủ Ninh Bình Tôn Thất Tĩnh đã cho trùng tu lại đền, giữ nguyên nét kiến trúc truyền thống và lưu giữ cho đến ngày nay, trở thành điểm dừng chân linh thiêng đối với người dân và du khách thập phương.
Đền Quán Cháo là một trong những di tích tâm linh đặc biệt của phường Tam Điệp. (Nguồn: Sưu tầm)
2. Kiến trúc và không gian đền Quán Cháo
Đền Quán Cháo tọa lạc ngay sát Quốc lộ 1A, nổi bật với hệ tường bao được trang trí bằng hoa văn mô phỏng núi Ngũ Hành Sơn, tạo nên vẻ cổ kính và hài hòa với cảnh quan xung quanh. Bước vào sân đền, du khách sẽ bắt gặp ba cây cổ thụ lớn tỏa bóng mát, mang lại cảm giác nhẹ nhàng và thư thái ngay từ những bước chân đầu tiên. Đền được xây theo kiến trúc chữ Nhị, hậu cung làm theo kiểu chuôi vồ truyền thống. Nổi bật nhất là phần mái đền với tạo hình lưỡng long chầu nguyệt và bốn chữ nổi “Chúc Sơn Tiên Từ”, vừa trang nghiêm vừa thể hiện rõ dấu ấn tín ngưỡng thờ Mẫu lâu đời.
Không gian bên trong đền được chia thành ba cung thờ, mỗi cung mang một vai trò và ý nghĩa riêng trong hệ thống thờ tự. Cung Đệ Tam là nơi thờ Công đồng Tứ Phủ, mang sắc thái linh thiêng bao trùm từ cách bài trí đến tượng thờ. Tiếp theo là cung Đệ Nhị với tượng Chúa Bản Đền đặt ở vị trí trung tâm, xung quanh là bốn cột đá xanh nguyên khối chạm trổ long phụng tinh xảo. Bàn thờ Quan Hoàng Bảy được bố trí bên phải, còn Quan Hoàng Mười ở bên trái, tạo thế cân xứng trang trọng. Sau cùng là cung Cấm, không gian linh thiêng nhất của đền, nơi đặt tượng Liễu Hạnh Công Chúa trong khám sơn son thếp vàng, tạc từ thời Nguyễn trong tư thế tọa thiền. Bên trái là ban thờ Nhị vị Chầu Bà, góp phần hoàn thiện tổng thể thờ tự đậm chất tín ngưỡng Mẫu truyền thống.
Bức tượng Quan Hoàng Bẩy với chiếc áo xanh và họa tiết hoa văn ánh vàng. (Nguồn: Sưu tầm)
3. Lễ hội truyền thống tại đền Quán Cháo
Lễ hội đền Quán Cháo được tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng hằng năm, trùng với lễ hội đền Dâu và kéo dài đến hết ngày 3/3 Âm lịch, đúng ngày kỵ của Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Theo tục lệ lâu đời, hai lễ hội này luôn gắn liền với nhau, thể hiện sự hòa hợp trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người dân Tam Điệp. Khi đến trình lễ, người dân và du khách phải ghé đền Quán Cháo trước để thực hiện các nghi thức tế lễ, sau đó mới rước ngai và tượng Thánh Mẫu về đền Dâu. Nghi lễ này được gọi là “lễ trình”, thể hiện đúng trật tự được lưu truyền qua bao thế hệ. Sau khi hoàn tất dâng hương, xin lộc và cầu bình an ở cả đền Quán Cháo và đền Dâu, mọi người thường tiếp tục hành trình tham dự hội Phủ Giày nhộn nhịp.
Phần lễ được tổ chức long trọng, trang nghiêm. (Nguồn: Sưu tầm)
Trước kia, lễ hội đền Quán Cháo còn nổi bật với các nghi thức độc đáo như rước tượng và kéo chữ “Mẫu Nghi thiên hạ”, “Thiên hạ thái bình” hay “Lý Nhân vi mỹ”, tạo nên khung cảnh linh thiêng và vô cùng ấn tượng. Tuy các nghi thức đặc biệt này ngày nay không còn được duy trì, lễ hội vẫn giữ được sắc màu văn hóa truyền thống qua các hoạt động như hầu bóng, tôn lô nhang và trình đồng. Những nghi thức này giúp người dân gửi gắm lời cầu phúc, cầu lộc, cầu thọ, bình an và an khang đến Thánh Mẫu cùng các vị thần linh, đồng thời mang đến cho du khách cơ hội trải nghiệm không khí lễ hội đậm bản sắc văn hóa Việt.
4. Gợi ý kết hợp tham quan những địa điểm nổi tiếng tại Ninh Bình
Sau khi dâng hương và khám phá không gian linh thiêng của đền Quán Cháo, du khách có thể kết hợp ghé thăm đền Dâu, địa điểm thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh nổi tiếng bậc nhất Tam Điệp. Với kiến trúc bề thế, vị trí phong thủy đẹp cùng giá trị lịch sử gắn liền với phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn, đền Dâu sẽ mang đến cho du khách một hành trình khám phá văn hóa, tâm linh sâu sắc. Không gian đền rộng rãi, cổ kính và thanh tịnh rất thích hợp cho chuyến đi đầu xuân hoặc những ngày cần tìm sự an yên cho tâm hồn.
Ngoài ra, du khách có thể tiếp tục hành trình đến rừng thông Tam Điệp để tận hưởng bầu không khí trong lành giữa những hàng thông xanh rì, hoặc ghé hồ Đồng Thái để tham gia các hoạt động dã ngoại, ngắm cảnh và chụp ảnh. Nếu muốn trải nghiệm thêm không gian giải trí hiện đại, Sun World Ha Nam cũng là lựa chọn lý tưởng với nhiều hoạt động vui chơi hấp dẫn cho cả gia đình. Kết hợp những điểm đến này sẽ giúp chuyến tham quan đền Quán Cháo của du khách trở nên đầy đủ, thú vị và giàu trải nghiệm hơn.
Du khách thoải mái check-in và vui chơi tại Sun World Ha Nam. (Nguồn: Sun World Ha Nam)
Đền Quán Cháo không chỉ là điểm đến tâm linh lưu giữ truyền thuyết đẹp về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, mà còn là nơi để du khách cảm nhận sự thanh tịnh, cổ kính và nét văn hóa đặc sắc của vùng đất Tam Điệp. Với kiến trúc truyền thống, lễ hội độc đáo và không gian linh thiêng, đền mang đến cho du khách những phút giây lắng đọng và bình yên giữa cuộc sống bận rộn. Nếu du khách đang tìm một điểm dừng chân ý nghĩa để dâng hương, cầu an hoặc khám phá văn hóa thờ Mẫu, hãy ghé thăm đền Quán Cháo để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp tâm linh của di tích lâu đời này.
