1. Địa hình karst biển có giá trị nổi bật toàn cầu
Địa hình karst biển là một trong những giá trị cốt lõi làm nên danh tiếng của Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà. Theo UNESCO, khu di sản trải rộng trên 65.650 ha, gồm 1.133 đảo và hòn đảo nhỏ thuộc tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng. Những tháp đá vôi với hình dáng, kích thước khác nhau nhô lên giữa biển, tạo nên cảnh quan đặc trưng được hình thành qua quá trình địa chất kéo dài hàng triệu năm.
Hơn 1.100 đảo và đảo nhỏ tạo nên cảnh quan đặc trưng của Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà. Ảnh: Sưu tầm.
Điểm nổi bật của khu vực là sự đa dạng của các dạng địa hình karst nhiệt đới. Phong tùng (fengcong) là những cụm đỉnh núi đá vôi hình nón, trong khi phong lâm (fenglin) gồm các tháp đá vôi đứng độc lập. Quá trình hòa tan đá vôi, kết hợp với sự thay đổi mực nước biển và hoạt động xâm thực của sóng, đã tạo nên các vách đá ven bờ, hồ nằm giữa những khối núi và hệ thống hang động có nguồn gốc khác nhau.
Theo mô tả của UNESCO, hang động trong khu di sản thuộc ba nhóm chính: hang sót hình thành từ các hệ thống hang cổ, hang karst ở chân núi và hang hàm ếch do sóng biển xâm thực. Những dạng địa hình này cung cấp bằng chứng về quá trình phát triển của karst nhiệt đới qua nhiều giai đoạn, từ môi trường trên đất liền đến khi bị biển xâm lấn.
Hệ thống hang động phản ánh quá trình hình thành và biến đổi địa chất kéo dài qua hàng triệu năm. Ảnh: Sưu tầm.
Việc bổ sung quần đảo Cát Bà giúp khu di sản thể hiện đầy đủ hơn các giai đoạn ngập biển của địa hình karst nhiệt đới, đồng thời mở rộng phạm vi thể hiện những quá trình địa chất và địa mạo đặc trưng. Đây là cơ sở quan trọng để UNESCO công nhận giá trị của khu vực theo tiêu chí (viii) về lịch sử Trái Đất và các đặc điểm địa chất có ý nghĩa toàn cầu.
2. Đa dạng sinh học từ rừng nhiệt đới đến hệ sinh thái biển
Bên cạnh giá trị địa chất, khu di sản còn có hệ sinh thái phong phú nhờ sự hiện diện của nhiều sinh cảnh trên cạn và dưới nước. Địa hình núi đá vôi, các thung lũng kín và vùng biển ven đảo tạo môi trường sống cho nhiều loài động, thực vật. Những hệ sinh thái tiêu biểu gồm rừng nhiệt đới trên núi đá vôi, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và rạn san hô.
Rừng ngập mặn – "lá chắn" bảo vệ hệ sinh thái ven biển vùng di sản. Ảnh: Sưu tầm.
Theo hồ sơ đề cử mở rộng di sản năm 2023, khu vực ghi nhận 4.910 loài động, thực vật trên cạn và dưới nước. Trong số đó có 253 loài nằm trong Danh lục đỏ của IUCN và Sách đỏ Việt Nam. Một số loài tiêu biểu được UNESCO đề cập gồm cọ Hạ Long (Livistona halongensis), tắc kè Cát Bà, rùa hộp, rái cá vuốt bé, sơn dương và hổ mang chúa. Đây là những dẫn chứng cho thấy giá trị sinh thái của khu vực bên cạnh cảnh quan và địa mạo nổi bật.
Đặc biệt, voọc Cát Bà là loài linh trưởng đặc hữu của quần đảo, được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp. Quần thể tự nhiên của loài hiện chỉ còn tại Cát Bà, với số lượng cá thể rất ít và sinh cảnh bị phân mảnh. Những tác động như xáo trộn môi trường sống và hạn chế giao lưu giữa các nhóm cá thể khiến việc bảo tồn loài trở thành một ưu tiên quan trọng tại khu vực.
Voọc Cát Bà là loài linh trưởng đặc hữu đang bị đe dọa nghiêm trọng. Ảnh: Sưu tầm.
Giá trị đa dạng sinh học vì thế không chỉ nằm ở số lượng loài được ghi nhận, mà còn ở sự hiện diện của những loài đặc hữu và nguy cấp trong các sinh cảnh có tính nhạy cảm cao. Bảo vệ rừng, vùng biển ven đảo và môi trường sống của các loài quý hiếm là điều kiện cần thiết để duy trì giá trị tự nhiên của toàn khu di sản.
3. Cảnh quan biển đảo hài hòa giữa núi đá và rừng xanh
Vẻ đẹp tự nhiên là một trong những giá trị nổi bật giúp Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà được UNESCO ghi danh theo tiêu chí (vii). Hàng nghìn đảo đá vôi với hình dáng khác nhau, những vách đá dựng đứng và các hang động ven biển tạo nên cảnh quan có quy mô lớn, được hình thành qua quá trình phát triển địa chất lâu dài.
Tại Vịnh Hạ Long, các lớp đảo đá vôi nối tiếp nhau trên mặt nước, xen kẽ những vách đá và hang động đặc trưng. Trong khi đó, quần đảo Cát Bà bổ sung sắc thái cảnh quan với những dãy núi đá vôi phủ rừng, các vịnh nhỏ và đường bờ biển uốn lượn giữa những khối núi. Sự đan xen giữa địa hình đá vôi, thảm thực vật và mặt biển tạo nên nhiều góc nhìn khác biệt trong cùng một khu di sản.
Vách đá dựng đứng, đảo phủ xanh và các vịnh nhỏ tạo nên diện mạo riêng của Cát Bà. Ảnh: Sưu tầm.
Tại Cát Bà, du khách có thể cảm nhận rõ nét sự chuyển tiếp giữa những dãy núi phủ xanh, các vùng nước len sâu vào chân đảo và không gian biển mở ra giữa những vách đá. Cảnh quan này không chỉ tạo nên sức hấp dẫn cho hành trình khám phá mà còn phản ánh mối liên hệ giữa quá trình hình thành địa chất và sự phát triển của các hệ sinh thái.
4. Bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững
Việc mở rộng di sản đã đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp bảo tồn giữa Quảng Ninh và Hải Phòng. Hai địa phương đã có những bước tiến trong cơ chế phối hợp, song UNESCO vẫn yêu cầu hoàn thiện cơ quan quản lý chung và kế hoạch quản lý tích hợp cho toàn khu di sản nhằm bảo vệ các giá trị nổi bật toàn cầu.
Áp lực từ du lịch, giao thông đường thủy, khai thác tài nguyên biển và các dự án phát triển đặt ra yêu cầu kiểm soát sức chịu tải sinh thái, giám sát chất lượng môi trường nước và quản lý chất thải trên toàn khu di sản. Đặc biệt tại Cát Bà, bảo vệ sinh cảnh và duy trì môi trường sống của các loài đặc hữu cần được đặt song song với phát triển du lịch, với sự tham gia của cộng đồng địa phương.
Kiểm soát hoạt động du lịch và giao thông đường thủy là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ giá trị di sản. Ảnh: Sưu tầm.
Ở góc độ điểm đến, phạm vi di sản mở rộng tạo cơ sở để phát triển các chương trình tham quan kết hợp nhiều hoạt động. Ngoài khám phá đảo đá và hang động tại Vịnh Hạ Long, du khách đến Cát Bà có thể trekking trong Vườn quốc gia, chèo kayak tại vịnh Lan Hạ hoặc tìm hiểu đời sống địa phương. Để hình thành các sản phẩm liên tuyến thuận tiện, cần có sự phối hợp về vận tải, thời gian tham quan và chất lượng dịch vụ giữa các điểm đến.
Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà hội tụ những giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo và cảnh quan, đồng thời sở hữu hệ sinh thái phong phú với nhiều loài quý hiếm. Bảo vệ những giá trị này không chỉ là trách nhiệm gìn giữ di sản cho các thế hệ tương lai, mà còn là nền tảng để phát triển du lịch bền vững tại vùng biển đảo phía Bắc.
