1. Tổng quan về di tích nhà Mạc
Di tích nhà Mạc vừa được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. (Nguồn: Sưu tầm)
Sau gần nửa thiên niên kỷ tồn tại và phát triển, di tích nhà Mạc tại Hải Phòng đã chính thức được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 152/QĐ-TTg ngày 17/01/2025 của Thủ tướng Chính phủ. Danh hiệu này khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt của quần thể di tích gắn liền với vương triều Mạc – một triều đại có nhiều dấu ấn quan trọng trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Việc công nhận cũng đưa tổng số di tích quốc gia đặc biệt của Hải Phòng lên con số 5, góp phần nâng cao vị thế văn hóa – lịch sử của địa phương.
Quần thể di tích nhà Mạc bao gồm 5 điểm di tích tiêu biểu: Từ đường họ Mạc, Khu tưởng niệm các vua nhà Mạc, chùa Trà Phương, chùa Nhân Trai và đền – chùa Hòa Liễu. Các công trình này phân bố trên địa bàn xã Ngũ Đoan và xã Kiến Hưng, huyện Kiến Thụy, TP. Hải Phòng, được xây dựng trên nền Điện Tường Quang – nơi được xem là điểm khởi nguồn của vương triều Mạc. Khu tưởng niệm tại xã Ngũ Đoan cũng chính là quê hương của Mạc Đăng Dung, người sáng lập triều Mạc năm 1527, xuất thân từ làng Cổ Trai (nay là thôn Đương Thắng).
Vị trí khu di tích cách trung tâm TP. Hải Phòng khoảng 25 – 30 km về phía Đông Nam, rất thuận lợi cho các tuyến tham quan trong ngày. Đặc biệt, dưới thời nhà Mạc, Dương Kinh từng được lựa chọn làm kinh đô thứ hai sau Thăng Long, đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam hình thành một kinh đô ven biển, mang tầm nhìn chiến lược về quốc phòng, chính trị và giao thương.
Việc được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2025 đã mở ra cơ hội lớn cho công tác bảo tồn, tôn tạo và phát triển du lịch văn hóa – lịch sử tại di tích nhà Mạc. Nơi đây hiện lưu giữ nhiều bảo vật quốc gia như Định Nam Đao, tượng Mạc Thái Tổ, cùng hệ thống kiến trúc gỗ thời Mạc và lễ hội Minh Thề độc đáo. Đến tham quan khu di tích, du khách không chỉ chiêm ngưỡng những công trình cổ giá trị mà còn có dịp tìm hiểu sâu sắc về tư tưởng cải cách, tinh thần dân tộc và những đóng góp quan trọng của vương triều Mạc trong lịch sử Việt Nam.
2. Lược sử vương triều Mạc và bối cảnh hình thành di tích
Đây là điểm đến lịch sử gắn liền với một vương triều đặc sắc. (Nguồn: Sưu tầm)
Vương triều Mạc tồn tại trong khoảng 65 năm (1527 – 1592), trải qua 5 đời hoàng đế gồm: Mạc Đăng Dung, Mạc Đăng Doanh, Mạc Phúc Hải, Mạc Phúc Nguyên và Mạc Mậu Hợp. Người đặt nền móng cho triều đại này là Mạc Đăng Dung (1483 – 1541), quê gốc làng Cổ Trai – nay thuộc xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thụy, Hải Phòng, đồng thời là hậu duệ nhiều đời của danh sĩ Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi. Năm 1527, sau khi vua Lê Cung Hoàng chính thức trao quyền, Mạc Đăng Dung lên ngôi, lấy niên hiệu Minh Đức, mở ra một giai đoạn lịch sử mới của đất nước.
Một dấu ấn đặc biệt dưới thời nhà Mạc là việc xây dựng Dương Kinh và lựa chọn nơi đây làm kinh đô ven biển đầu tiên trong lịch sử Việt Nam. Quyết định này thể hiện tư duy chiến lược mới mẻ, hướng tầm nhìn phát triển quốc gia ra biển, vừa củng cố quốc phòng, vừa thúc đẩy giao thương và kinh tế. Từ đây, Dương Kinh nhanh chóng trở thành trung tâm quan trọng về chính trị, quân sự và kinh tế, giữ vai trò then chốt song hành cùng Thăng Long.
Trong thời kỳ trị vì, nhà Mạc đã thực hiện nhiều chính sách cải cách đáng chú ý trên các lĩnh vực hành chính, kinh tế và giáo dục. Triều đình chú trọng ổn định đời sống xã hội, khuyến khích học tập, chiêu hiền đãi sĩ, tạo điều kiện để tầng lớp trí thức phát triển. Những chuyển biến tích cực này góp phần duy trì trật tự xã hội và để lại ảnh hưởng lâu dài trong tiến trình lịch sử Việt Nam.
Di tích nhà Mạc ngày nay được hình thành trên nền Điện Tường Quang – công trình gắn liền với buổi đầu dựng nghiệp của vương triều. Không gian di tích không chỉ lưu giữ dấu tích lịch sử của triều đại Mạc mà còn phản ánh rõ tầm nhìn chiến lược hướng biển, mở rộng không gian phát triển quốc gia. Chính yếu tố này đã tạo nên giá trị đặc biệt cho di tích nhà Mạc, biến nơi đây trở thành điểm đến giàu ý nghĩa lịch sử, văn hóa và giáo dục đối với các thế hệ hôm nay.
3. Cấu trúc và các điểm nổi bật thuộc di tích nhà Mạc
Hành trình tham quan mở ra cơ hội khám phá kinh đô ven biển đầu tiên của Việt Nam. (Nguồn: Sưu tầm)
Quần thể di tích nhà Mạc sở hữu cấu trúc quy mô, được quy hoạch bài bản với nhiều hạng mục kiến trúc và không gian tưởng niệm mang đậm dấu ấn lịch sử. Mỗi công trình trong di tích không chỉ phản ánh trình độ kiến trúc – mỹ thuật thời Mạc mà còn góp phần làm nổi bật giá trị văn hóa, tín ngưỡng gắn liền với một vương triều quan trọng của dân tộc.
3.1. Các hạng mục tiêu biểu trong cụm di tích nhà Mạc
Trong quần thể di tích nhà Mạc tại Hải Phòng, Từ đường họ Mạc giữ vai trò trung tâm và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Công trình được xếp hạng Di tích quốc gia năm 2002, là không gian thờ tự tổ tiên dòng họ Mạc qua nhiều thế hệ. Kiến trúc Từ đường mang đậm dấu ấn nghệ thuật xây dựng thời Mạc, nổi bật với hệ khung gỗ chắc khỏe, kết cấu cân xứng cùng các mảng chạm khắc tinh xảo, thể hiện trình độ thủ công bậc cao của người xưa.
Khu tưởng niệm các vua nhà Mạc được công nhận là Di tích cấp thành phố năm 2016, xây dựng trên nền Điện Tường Quang – nơi khởi phát của vương triều Mạc. Khu vực này có diện tích khoảng 2,5 ha, nằm trong tổng thể quy hoạch rộng 10,5 ha, đóng vai trò là không gian tưởng niệm và tổ chức các nghi lễ truyền thống quan trọng.
Bên cạnh đó, chùa Trà Phương – một ngôi chùa cổ gắn bó mật thiết với triều Mạc – đã được xếp hạng Di tích quốc gia năm 2007, trở thành điểm đến tâm linh tiêu biểu trong khu vực. Chùa Nhân Trai, được công nhận Di tích cấp thành phố từ năm 2003, góp phần hoàn thiện không gian văn hóa – tín ngưỡng quanh cụm di tích. Đặc biệt, đền chùa Hòa Liễu là công trình được xếp hạng sớm nhất, từ năm 1993, khẳng định giá trị lịch sử lâu đời và vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Mỗi hạng mục trong di tích nhà Mạc đều mang giá trị lịch sử riêng, phản ánh quá trình hình thành, phát triển và ảnh hưởng của vương triều Mạc qua nhiều thế kỷ. Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc, tín ngưỡng và không gian văn hóa đã tạo nên một quần thể di tích giàu chiều sâu và bản sắc.
3.2. Kiến trúc và quy hoạch khu tưởng niệm nhà Mạc
Khu tưởng niệm nhà Mạc được quy hoạch bài bản trên diện tích 2,5 ha, nằm trong tổng thể 10,5 ha của toàn bộ di tích. Không gian được tổ chức khoa học với nhiều hạng mục liên hoàn như nghi môn ngoại, cầu đá, hồ cảnh, nghi môn nội, nhà văn bia, nhà giải vũ và chính điện, tạo nên trục kiến trúc trang nghiêm, hài hòa.
Trung tâm của khu tưởng niệm là nhà chính điện, có diện tích lên tới 586,19 m², được thiết kế theo hình chữ “Công”, đặc trưng của kiến trúc truyền thống Việt Nam. Công trình sử dụng 100 cột gỗ lim làm kết cấu chịu lực, bố trí 7 gian tiền đường và 5 gian hậu cung, thể hiện quy mô đồ sộ và sự bề thế của kiến trúc thời Mạc.
Tiền điện Từ đường gồm 7 gian, kết hợp với lò thiêu hương hình ống muống, tạo nên không gian linh thiêng, phù hợp cho các nghi thức tế lễ. Nghệ thuật trang trí được thể hiện nổi bật qua các hình chạm Nghê, Lân, Rồng trên những phiến đá nguyên khối, vừa mang giá trị thẩm mỹ cao vừa thể hiện tư tưởng tôn nghiêm, quyền uy.
Điểm nhấn ấn tượng ngay từ lối vào là Ngũ tiền môn, với kiến trúc 4 trụ, 3 gian, 2 tầng, 4 mái, tạo cảm giác uy nghi và trang trọng. Hai dãy nhà giải vũ được xây dựng song song hai bên, vừa có tác dụng che mưa nắng cho khách tham quan, vừa giúp hoàn thiện bố cục không gian kiến trúc.
Tổng thể khu tưởng niệm nhà Mạc được quy hoạch cân đối, kết hợp hài hòa giữa yếu tố lịch sử, kiến trúc và cảnh quan, không chỉ tôn vinh giá trị của vương triều Mạc mà còn đáp ứng tốt nhu cầu tham quan, nghiên cứu và tìm hiểu lịch sử của du khách trong và ngoài nước.
4. Bảo vật quốc gia và hiện vật quý tại di tích nhà Mạc
Thanh Định Nam Đao. (Nguồn: Sưu tầm)
Không chỉ là dấu tích lịch sử quan trọng, di tích nhà Mạc còn lưu giữ nhiều bảo vật quốc gia và hiện vật quý hiếm có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Những hiện vật này góp phần tái hiện rõ nét diện mạo vương triều Mạc, đồng thời khẳng định vị thế của triều đại trong dòng chảy lịch sử Việt Nam.
4.1. Định Nam Đao và tượng Mạc Thái Tổ
Trong số những hiện vật quý giá đang được lưu giữ tại di tích nhà Mạc, Định Nam Đao được xem là bảo vật tiêu biểu bậc nhất. Thanh đao có niên đại khoảng 500 năm, chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia vào ngày 15/01/2020. Theo các tư liệu lịch sử, Định Nam Đao từng gắn liền với Mạc Đăng Dung trong những chiến công quan trọng, trở thành biểu trưng cho sức mạnh quân sự và bản lĩnh của vị vua khai sáng triều Mạc. Hiện nay, bảo vật này được trưng bày trang nghiêm tại khu chính điện, thu hút sự quan tâm đặc biệt của du khách và các nhà nghiên cứu.
Không chỉ mang giá trị lịch sử, Định Nam Đao còn hàm chứa ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, đại diện cho tinh thần quật cường, ý chí bảo vệ bờ cõi và khát vọng ổn định đất nước của vương triều Mạc trong bối cảnh lịch sử nhiều biến động.
Bên cạnh đó, tượng Mạc Thái Tổ (Mạc Đăng Dung) cũng là một Bảo vật quốc gia có giá trị đặc biệt. Tác phẩm điêu khắc tái hiện chân dung vị vua sáng lập triều Mạc với thần thái uy nghi, phong thái điềm tĩnh và trang phục vương giả. Bức tượng không chỉ có giá trị nghệ thuật cao mà còn giúp người xem hình dung rõ nét hơn về nhân vật lịch sử đã đặt nền móng cho kinh đô ven biển đầu tiên của Việt Nam.
Sự hiện diện của hai bảo vật quốc gia này đã tạo nên điểm nhấn quan trọng cho di tích nhà Mạc, đồng thời góp phần khẳng định vị thế và tầm ảnh hưởng của vương triều Mạc trong dòng chảy lịch sử dân tộc.
4.2. Phù điêu Thái Hậu và hệ thống văn bia thời Mạc
Một hiện vật quý hiếm khác được bảo tồn tại di tích nhà Mạc là phù điêu Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn. Tác phẩm điêu khắc này thể hiện trình độ mỹ thuật tinh xảo của nghệ nhân thời Mạc, từ đường nét tạo hình đến bố cục tổng thể đều toát lên vẻ trang nghiêm, thanh nhã. Phù điêu không chỉ phản ánh nghệ thuật tạo hình đặc trưng của giai đoạn này mà còn cho thấy vai trò, vị thế quan trọng của phụ nữ trong hoàng tộc nhà Mạc.
Ngoài ra, hệ thống văn bia độc bản thời Mạc được đặt tại nhà văn bia là nguồn tư liệu lịch sử vô cùng giá trị. Nội dung khắc trên bia ghi chép các sự kiện lớn, chính sách cải cách cũng như những thành tựu tiêu biểu của vương triều Mạc trong nhiều lĩnh vực. Chữ khắc trên bia mang phong cách thư pháp chuẩn mực, thể hiện trình độ học vấn cao và tư duy chính trị – văn hóa tiến bộ của thời kỳ này.
Việc gìn giữ và trưng bày đồng bộ các bảo vật quốc gia cùng hệ thống hiện vật quý đã giúp di tích nhà Mạc trở thành một không gian trưng bày lịch sử sống động. Qua đó, du khách có thể tiếp cận toàn diện hơn về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật thời Mạc, đồng thời cảm nhận rõ dấu ấn của một vương triều từng giữ vị trí quan trọng trong tiến trình phát triển của đất nước.
5. Lễ hội và truyền thống tại di tích nhà Mạc
Không gian di tích mang đậm chiều sâu văn hóa và giá trị tâm linh. (Nguồn: Sưu tầm)
Bên cạnh giá trị kiến trúc và lịch sử, di tích nhà Mạc còn là không gian lưu giữ nhiều lễ hội và truyền thống văn hóa đặc sắc, phản ánh tư tưởng trị quốc, đạo đức và đời sống tinh thần của vương triều Mạc. Trong đó, các nghi lễ và hoạt động văn hóa tại đây đã góp phần quan trọng trong việc bảo tồn di sản và lan tỏa những giá trị lịch sử bền vững đến các thế hệ sau.
5.1. Lễ hội Minh thề
Lễ hội Minh Thề tại di tích nhà Mạc là một trong những nghi lễ truyền thống đặc biệt hiếm có, đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội bắt nguồn từ tư tưởng trị quốc của vương triều Mạc, nhấn mạnh lời cam kết về sự trong sạch, liêm chính và trách nhiệm của người đứng đầu bộ máy quản lý. Thông điệp “thề giữ mình thanh liêm, không tham ô” được thể hiện xuyên suốt qua các nghi thức cổ truyền, tạo nên giá trị đạo đức sâu sắc còn nguyên ý nghĩa cho đến ngày nay.
Điểm khác biệt nổi bật của lễ hội Minh Thề là nghi lễ này chỉ được tổ chức duy nhất tại di tích nhà Mạc (Kiến Thụy, Hải Phòng). Không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng, lễ hội còn là bài học lịch sử sinh động về chuẩn mực đạo đức trong xã hội xưa, góp phần lan tỏa tinh thần thượng tôn kỷ cương, lấy đức làm gốc. Trải qua nhiều thế kỷ gìn giữ và phục dựng, lễ hội ngày càng thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách, học giả và những người yêu văn hóa truyền thống.
Tham dự lễ hội Minh Thề, du khách có cơ hội trực tiếp chứng kiến các nghi thức trang nghiêm, cảm nhận không khí linh thiêng và hiểu rõ hơn quan điểm quản trị đất nước của vương triều Mạc. Đây được xem là một trong những hoạt động tiêu biểu giúp kết nối quá khứ với hiện tại, khẳng định giá trị bền vững của truyền thống văn hóa dân tộc.
5.2. Các hoạt động văn hóa, tâm linh, giáo dục lịch sử
Di tích nhà Mạc hiện nay không chỉ là điểm đến tham quan mà còn là không gian giáo dục lịch sử quan trọng. Nhiều chương trình “về nguồn”, tham quan ngoại khóa được tổ chức thường xuyên, đặc biệt dành cho học sinh, sinh viên. Thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế, thế hệ trẻ có cơ hội tiếp cận lịch sử một cách trực quan, hiểu sâu hơn về vai trò của vương triều Mạc trong tiến trình phát triển của đất nước.
Song song với giá trị giáo dục, các hoạt động du lịch văn hóa và tâm linh tại di tích nhà Mạc ngày càng được đa dạng hóa. Du khách khi đến đây sẽ được đội ngũ thuyết minh giới thiệu chi tiết về lịch sử hình thành, kiến trúc đặc trưng, hệ thống bảo vật quốc gia cũng như các nghi lễ truyền thống. Những trải nghiệm này giúp hành trình tham quan trở nên trọn vẹn và giàu chiều sâu văn hóa.
Việc phát triển các hoạt động văn hóa – du lịch tại di tích nhà Mạc còn mang ý nghĩa thiết thực trong thúc đẩy kinh tế địa phương. Du lịch tạo thêm việc làm cho người dân, hỗ trợ các dịch vụ đi kèm như lưu trú, ẩm thực, sản phẩm thủ công truyền thống. Qua đó, di tích nhà Mạc đang từng bước hướng tới mô hình du lịch di sản bền vững, gắn bảo tồn giá trị lịch sử với phát triển cộng đồng một cách hài hòa.
6. Hướng dẫn di chuyển và trải nghiệm tham quan di tích nhà Mạc
Di tích nhà Mạc đem đến những trải nghiệm lịch sử độc đáo và ý nghĩa.(Nguồn: Sưu tầm)
Từ khu vực trung tâm TP. Hải Phòng, việc di chuyển đến di tích nhà Mạc tại huyện Kiến Thụy khá thuận tiện với quãng đường khoảng 25–30 km. Du khách có thể chủ động đi bằng xe máy hoặc ô tô cá nhân theo các tuyến quốc lộ và đường tỉnh đã được mở rộng, mặt đường đẹp, dễ đi. Ngoài ra, xe buýt tuyến Kiến An – Kiến Thụy cũng là lựa chọn tiết kiệm chi phí, phù hợp với du khách muốn trải nghiệm hành trình nhẹ nhàng, an toàn.
Để tham quan hiệu quả, bạn nên bắt đầu hành trình tại Khu tưởng niệm Vương triều Mạc (xã Ngũ Đoan) – điểm trung tâm của quần thể di tích. Tại đây, du khách có thể vào chính điện dâng hương, chiêm ngưỡng các bảo vật quốc gia và tìm hiểu về lịch sử hình thành vương triều Mạc. Sau đó, tiếp tục ghé thăm Từ đường họ Mạc với kiến trúc gỗ truyền thống, rồi mở rộng hành trình tới các công trình tâm linh nổi tiếng lân cận như chùa Trà Phương, chùa Nhân Trai và đền chùa Hòa Liễu. Thời gian lý tưởng để khám phá trọn vẹn cụm di tích dao động từ 4 đến 6 giờ, kết hợp tham quan, chụp ảnh và thực hiện các nghi lễ truyền thống.
Di tích nhà Mạc phù hợp với nhiều đối tượng du khách như gia đình, nhóm bạn, học sinh – sinh viên hoặc những người yêu lịch sử, văn hóa dân tộc. Nếu tham quan vào ngày thường, không gian yên tĩnh sẽ giúp bạn cảm nhận rõ nét giá trị di sản. Ngược lại, đi vào mùa lễ hội sẽ mang đến trải nghiệm sinh động, giàu bản sắc văn hóa. Để chuyến đi trọn vẹn hơn, du khách nên linh hoạt sắp xếp thời gian, kết hợp khám phá thêm các điểm du lịch nổi bật khác tại Kiến Thụy và khu vực Hải Phòng lân cận.
7. Kinh nghiệm khám phá di tích nhà Mạc
Để chuyến tham quan di tích nhà Mạc diễn ra trọn vẹn và nhiều trải nghiệm ý nghĩa, du khách nên chuẩn bị trước một số kinh nghiệm cần thiết về thời gian, trang phục và cách ứng xử. Những lưu ý nhỏ này sẽ giúp bạn vừa khám phá di sản lịch sử một cách sâu sắc, vừa góp phần gìn giữ không gian văn hóa – tâm linh trang nghiêm của quần thể di tích.
Khoảng thời gian lý tưởng để ghé thăm di tích nhà Mạc là vào buổi sáng sớm hoặc xế chiều, đặc biệt trong mùa xuân và mùa hè khi thời tiết khô ráo, dễ chịu. Lúc này, ánh nắng dịu nhẹ giúp du khách thoải mái di chuyển, đồng thời dễ dàng cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp cổ kính của quần thể di tích. Nếu có cơ hội tham dự lễ hội Minh thề, bạn sẽ được hòa mình vào không gian văn hóa đặc sắc hiếm nơi nào có, mang đậm dấu ấn lịch sử vương triều Mạc.
Khi tham quan, du khách nên lựa chọn trang phục lịch sự, kín đáo để phù hợp với không gian thờ tự và sinh hoạt tâm linh. Cần tuân thủ các quy định tại di tích, đặc biệt là những khu vực hạn chế chụp ảnh như chính điện hay nơi đặt bảo vật quốc gia. Việc giữ gìn vệ sinh chung, không xả rác và hạn chế gây ồn ào chính là cách thiết thực để góp phần bảo tồn giá trị di sản lâu dài.
Về trải nghiệm chụp ảnh, di tích nhà Mạc sở hữu nhiều góc check-in ấn tượng như Ngũ tiền môn với kiến trúc bề thế, hồ bán nguyệt tạo khung cảnh yên bình, hệ thống linh vật đá chạm khắc tinh xảo hay khu vực nhà chính điện tràn ngập ánh sáng tự nhiên. Ngoài ra, cầu đá và các nghi môn cổ kính cũng là địa điểm được nhiều du khách yêu thích để lưu giữ những khoảnh khắc đáng nhớ.
Trải nghiệm cáp treo Sun World mang đến góc nhìn toàn cảnh ấn tượng. (Nguồn: Sưu tầm)
Nếu lịch trình còn dư thời gian, bạn có thể kết hợp hành trình khám phá Hải Phòng với chuyến đi đảo Cát Bà bằng tuyến cáp treo Sun World hiện đại, giúp chuyến du lịch thêm phong phú và trọn vẹn.
Di tích nhà Mạc là điểm đến mang giá trị lịch sử sâu sắc, gắn liền với dấu ấn của vương triều Mạc trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Tham quan nơi đây giúp du khách hiểu rõ hơn về một giai đoạn quan trọng cùng những đóng góp về văn hóa, kiến trúc của triều đại này. Đây là điểm dừng chân ý nghĩa dành cho những ai yêu thích tìm hiểu lịch sử dân tộc.
